Nghiên cứu khoa học

Truyền thông nâng cao nhận thức, kỹ năng phòng, chống ma túy trong học đường của Viện Nghiên cứu tâm lý người sử dụng ma túy PSD

16:43, 16/03/2016

Tệ nạn ma túy vẫn đang là hiểm họa của nhân loại. Ở Việt Nam hiện nay tỷ lệ người sử dụng ma túy đang ngày càng gia tăng. Xu hưởng trẻ hóa và nữ hóa đối tượng phạm tội liên quan đến ma túy đang là một vấn đề cấp bách đặt ra.

Tệ nạn ma túy vẫn đang là hiểm họa của nhân loại. Ở Việt Nam hiện nay tỷ lệ người sử dụng ma túy đang ngày càng gia tăng. Xu hưởng trẻ hóa và nữ hóa đối tượng phạm tội liên quan đến ma túy đang là một vấn đề cấp bách đặt ra. Theo Cục báo chí:  Trong hồ sơ quản lý có trên 70% số người nghiện ma túy dưới 30 tuổi, khoảng 5% trong tổng số người sử dụng ma túy trong độ tuổi chưa thành niên (dưới 18 tuổi) đặc biệt, 50% trong số này là người nghiện dưới 16 tuổi[1]Chính vì vậy, một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong công tác phòng chống ma túy (PCMT) ở Việt Nam là tổ chức truyền thông nâng cao kiến thức về ma túy cũng như tác hại của ma túy cho mọi tầng lớp trong xã hội đặc biệt là thanh thiếu niên.

Tháng 11 - 12/2015, Viện nghiên cứu Tâm lý người sử dụng ma túy (PSD) phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Hà Nội thực hiện chương trình truyền thông: “Vì một học đường không ma túy” cho hơn 5 nghìn học sinh, hàng nghìn đại diện phụ huynh học sinh và giáo viên tại một số trường THPT trên địa bàn Hà Nội (gồm trường THPT Phan Đình Phùng (quận Ba Đình); THPT Trần Nhân Tông (quận Hai Bà Trưng); THPT Đại Mỗ (quận Nam Từ Liêm), THPT Trần Hưng Đạo (quận Thanh Xuân) vàTHPT Lê Quý Đôn (quận Hà Đông). Mục đích của chương trình truyền thông nhằm nâng cao kiến thức và rèn luyện kỹ năng PCMT cho học sinh, phụ huynh và giáo viên trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Sau hoạt động truyền thông, nhóm nghiên cứu Viện PSD tiến hành phát phiếu khảo sát thu thập thông tin nhằm tìm hiểu kiến thức, kỹ năng PCMT của các em học sinh, đồng thời đánh giá nhu cầu, hiệu quả của hoạt động truyền thông trên. Với mỗi phần truyền thông cũng như mỗi công cụ, nội dung của buổi truyền thông được các em học sinh đánh giá và rút ra những ý nghĩa có sự khác nhau. PSD đã thiết kế bộ câu hỏi phù hợp để đánh giá đúng yếu tố quyết định đến hiệu quả của chương trình truyền thông. Trên cơ sở đó, PSD sẽ tiến hành điều chỉnh, hoàn thiện phương pháp truyền thông phù hợp nhằm đạt được hiệu quả cao trong công tác PCMT.

  • Nhận thức của học sinh về ý nghĩa của bộ phim “Thông điệp cuối cùng”

Bộ phim ngắn “Thông điệp cuối cùng” là công cụ truyền thông do viện PSD dàn dựng. Với hiệu ứng âm thanh, diễn xuất, bộ phim đã để lại trong lòng người xem những cảm xúc nhất định, từ đó giúp học sinh nhận thức được ý nghĩa, thông điệp mà PSD muốn truyền tải tới cho người xem.

Sau khi xem xong bộ phim, mỗi học sinh có một cảm nhận khác nhau về ý nghĩa truyền thông mà viện PSD muốn truyền tải. Học sinh dễ dàng nhận ra, “ma túy gây ra những cơn vật vã khiến cơ thể đau đớn, khó chịu”. Ý nghĩa này có 1110 lượt ý kiến học sinh cho rằng đã nhận ra bài học này sau khi theo dõi bộ phim (chiếm 93,7%). Có 1097 học sinh đồng ý với nhận định “ma túy có thể hủy hoại những ước mơ” (chiếm 92%). “Nghiện ma túy sẽ dẫn tới cái chết” được lựa chọn chiếm 89,2% và “người sử dụng ma túy có nguy cơ lây nhiễm HIV/AIDS” là 89,9%. Các em học sinh nhận thấy, ma túy hủy hoại bao ước mơ của tuổi trẻ, nhiều cuộc đời non trẻ bị vùi lấp bởi những cơn nghiện, cơn phê. Nhận định được điều này sẽ giúp các em hiểu được tác hại của ma túy, tránh xa ma túy.

  • Nhận thức của học sinh về dụng cụ sử dụng các loại ma túy

Hiện nay trên thị trường có rất nhiều loại ma túy. Mỗi loại đều có những dụng cụ và cách thức sử dụng khác nhau. Chính vì vậy, để giúp các em học sinh có thể phòng tránh được nguy cơ sa ngã vào ma túy chúng ta cần cung cấp những kiến thức, kỹ năng giúp cho các em nhận biết được về các loại ma túy cũng như các dụng cụ sử dụng ma túy.

Có 56,5% số học sinh trả lời “giấy bạc thuốc lá” dùng cho Heroin và đây cũng là dụng cụ được các em học sinh lựa chọn nhiều nhất trong số các vật dụng. Tiếp đến là “bật lửa” và “bơm kim tiêm” cũng là hai dụng cụ được các em lựa chọn khi nhận diện các vật dụng sử dụng Heroin với tỷ lệ lựa chọn lần lượt là 52,7% và 51,8%. Bao thuốc lá được các em học sinh lựa chọn ít nhất với tỷ lệ là 35,5%.

Sau buổi truyền thông, có trên 50% học sinh cho biết có hiểu biết rõ hơn về các loại ma túy cũng như dụng cụ để sử dụng các loại ma túy. Đặc biệt về Shisha, một loại ma túy trá hình hiện chưa được kiểm soát, ngăn cấm. Có thể tìm mua và sử dụng Shisha ngay trên vỉa hè, ở các quán cà phê hay quán nước giải khát ở gần các khu quán gần trường học. Điều này thực sự vô cùng nguy hại đối với các em học sinh nói riêng và với người dân trong cộng đồng, xã hội.

Cũng từ kết quả trên cho chúng ta thấy, vẫn còn khá nhiều học sinh chưa biết đến các loại ma túy phổ biến cũng như các dụng cụ sử dụng các loại ma túy đó. Điều này có thể khẳng định nguy cơ các em có thể bị bị lừa, bị lôi kéo, sa ngã sử dụng ma túy là vô cùng dễ dàng. Và như vậy, các thầy cô giáo, các bậc phụ huynh và ngành giáo dục cũng như các cơ quan chức năng cần đặc biệt quan tâm, tạo điều kiện cho các em học sinh tìm hiểu về kiến thức cũng như rèn luyện kỹ năng phòng chống ma túy cho bản thân, gia đình và toàn xã hội.

  • Nhận thức của học sinh về ý nghĩa “Chùm ảnh về tác hại của ma túy”

Triển lãm chùm ảnh về tác hại của ma túy với tên gọi: “Nỗi đau và khát vọng” diễn ra tại địa điểm tổ chức truyền thông với 31 bức tranh khắc họa khá chân thực, sống động và có tác dụng như lời cảnh báo đối với học sinh cần tránh xa ma túy đồng thời cũng nên thấu hiểu, chia sẻ với người không may sa ngã vào ma túy

“Chùm ảnh về tác hại của ma túy đã khắc họa rõ nét những tác hại của ma túy đối với người nghiện ma túy. Nó thật đáng sợ và chúng ta cần phải tránh xa ma túy. Không nên sử dụng ma túy dù chỉ một lần”.

                        (Học sinh nam, lớp 12, THPT Phan Đình Phùng)

“Bộ ảnh chân thực, sinh động và giàu tính nhân văn. Em nhận thấy vẻ bề ngoài hoa mỹ của ma túy nhưng tác hại của ma túy thì vô cũng nguy hiểm”.

(Học sinh nữ, lớp 11, THPT Lê Quý Đôn)

Học sinh tham gia truyền thông đều nhận định và đánh giá chùm ảnh về tác hại ma túy gây ra nỗi đau thể xác và tổn thương tinh thần đối với người sử dụng ma túy và gia đình có người sử dụng ma túy. Chùm ảnh truyền thông như lời cảnh báo với cộng đồng, hãy tránh xa ma túy; nhưng cộng đồng cũng cần hiểu và chia sẻ hơn với những người lỡ sa và ma túy và gia đình của họ.

  • Nhận thức của học sinh về ý nghĩa, nội dung về phòng chống ma túy

Thông qua buổi truyền thông, học sinh đã bước đầu có những nhận định rút ra từ bộ phim “Thông điệp cuối cùng”: “Không bao giờ dùng thử ma túy - dù chỉ một lần” là bài học lớn nhất mà các học sinh nhận với 55,9% học sinh lựa chọn. Nội dung bộ phim giúp các em học sinh “Hiểu biết thêm về sự nguy hiểm của ma túy và cách phòng tránh đã được tăng thêm” (chiếm 41,1%). Mô hình các chất ma túy và dụng cụ sử dụng học sinh đã nhận biết được một số loại ma túy” là ý nghĩa được học sinh lựa chọn nhiều nhất chiếm 60,7% tổng số người lựa chọn. “Ma túy có thể trộn vào đồ ăn, thức uống” là ý nghĩa được ưu tiên lựa chọn ở vị trí thứ hai chiếm 42,7%.

Chùm ảnh tác hại của ma túy đã giúp các em học sinh: “Không bao giờ dùng thử ma túy – dù chỉ một lần” là ý nghĩa nhận được nhiều sự lựa chọn của các em học sinh nhất khi có 52,9% học sinh lựa chọn, tiếp đó 50,9% số học sinh nhận ra họ “Hiểu biết về sự nguy hiểm của ma túy và cách phòng tránh đã được tăng lên”.

Những kiến thức, kỹ năng của chuyên gia truyền thông PSD đã tác động đến nhận thức của các em học sinh,  giúp các em nhận ra: “Hiểu biết về nguy hiểm của ma túy và cách phòng tránh đã được tăng lên” là ý nghĩa mà học sinh nhận ra nhiều nhất khi có 58,9 % số học sinh lựa chọn; Bên cạnh đó, ý nghĩa “Ma túy có thể bị trộn lẫn vào đồ ăn uống” và “Tôi có thể ngăn ngừa hành vi sử dụng ma túy của những người xung quanh” là hai ý nghĩa nhận được sự ưu tiên tiếp theo khi lần lượt có 57,2% và 55,7% số học sinh lựa chọn.

Bên cạnh việc tìm hiểu về kiến thức và kỹ năng của học sinh về phòng chống ma túy, với mục đích nâng cao hiệu quả của buổi truyền thông tiếp theo, nhóm nghiên cứu đã sử dụng thang điểm Likert[2] để đánh giá mức độ hài lòng của học sinh đối với chương trình truyền thông mà PSD thực hiện (1 điểm - Không hài lòng, 2 điểm - Ít hài lòng, 3 điểm - Bình thường, 4 điểm - Tương đối hài lòng và 5 điểm - Rất hài lòng) để đo lường mức độ hài lòng của học sinh về các yếu tố: tổ chức, nội dung trình bày, kiến thức và phong thái của chuyên gia PSD.

Học sinh khá hài lòng về buổi truyền thông do PSD thực hiện. Tuy nhiên, về các yếu tố: Trang phục, giọng nói, cử chỉ, kiến thức và kỹ năng của chuyên gia được học sinh hài lòng ở mức độ cao hầu hết đạt trên 4 điểm – trên mức tương đối hài lòng. Yếu tố tổ chức buổi truyền thông đạt điểm thấp hơn so với các yếu tố về nội dung truyền thông và chuyên gia thực hiện truyền thông. Yếu tố có mức độ hài lòng thấp nhất về thời lượng tổ chức 3,9 điểm và âm thanh truyền thông 3,91 điểm nhưng cũng tương đương với mức điểm tương đối hài lòng – 4 điểm.

Có tới gần một nửa (49,8%) trong số học sinh tham gia buổi truyền thông có mong muốn được tham gia các buổi truyền thông PCMT do PSD thực hiện. Có 30,3% học sinh tương đối mong muốn được tham gia các buổi truyền thông về PCMT. Chỉ có 14,8% học sinh phân vân chưa biết mong muốn của mình như thế nào và tỷ lệ học sinh không có nhu cầu, mong muốn tham gia truyền thông PCMT rất thấp, 1,9 %  không có mong muốn và 3,2% ít có mong muốn tham gia. Điều đó chứng tỏ rằng học sinh có nhu cầu lớn đối với các kiến thức, kỹ năng về PCMT. Có thể thấy rằng, hiện nay nhu cầu mong muốn được tham gia và tìm hiểu về kiến thức, kỹ năng PCMT là rất lớn và cấp bách. 

Qua những phân tích kết quả từ khảo sát, chúng ta thấy được, phần lớn các em học sinh tương đối hài lòng sau khi tham dự buổi truyền thông và các em cũng đã nhận ra ý nghĩa, nội dung nhưng kiến thức, kỹ năng mà buổi truyền thông PCMT trong học đường do PSD thực hiện mang lại. Hiệu quả bước đầu cho thấy phương pháp truyền thông PSD thực hiện đã, đang tạo ra những tác động tích cực góp phần nâng cao nhận thức và kỹ năng cho học sinh về PCMT. Chính vì vậy, PSD cần hoàn thiện hơn nữa bộ công cụ truyền thông của mình và thúc đẩy hơn nữa sự tương tác giữa học sinh với các phương tiên, công cụ và chuyên gia truyền thông của PSD để hiệu quả buổi truyền thông ngày càng nâng cao hơn nữa.

Công tác phòng chống ma túy ngày càng cam go và phức tạp cần tới sự tham gia của tất cả các ban ngành và mỗi cá nhân trong xã hội. Đặc biệt truyền thông phòng chống ma túy cho các em học sinh THPT và THCS cần được chú trọng quan tâm nhiều hơn nữa. Cần đổi mới nội dung, phương pháp truyền thông để thu hút sự quan tâm, chú ý của các em học sinh đặc biệt là những em chưa có nhận thức đúng, rõ ràng về ma túy và tác hại của các loại ma túy. Thường xuyên trao đổi và tổ chức những cuộc thi, tìm hiểu kiến thức, kỹ năng để các em tham gia và tự nâng cao nhận thức cho bản thân về phòng chống ma túy. Chúng ta hãy chung tay, đoàn kết và sáng tạo trong công tác đẩy lủi tệ nạn ma túy, góp phần xây dựng môi trường học đường không ma túy, thúc đẩy xã hội ngày càng phát triển giàu mạnh.

Vũ Thị Bền - PSD


[1] Sổ tay Truyền thông Phòng chống Ma túy, Cục báo chí – Bộ Thông tin và Truyền Thông, 2015

[2] Thang điểm Likert sử dụng để đo lường mức độ hài lòng, sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu Marketing